برگزیدهنقد تئاترنمایش

“زنانی قهرمان در لایه‌های تاریخ” نگاهی به نمایش پنهان‌خانه پنج در / منتقد هنرنت: نیلوفر ثانی

نگاهی به نمایش پنهان‌خانه پنج در

 

زنانی قهرمان در لایه‌های تاریخ

مناسبات تئاتر ایرانی، هرچند با زیست و فرهنگ ما هم‌خونی نزدیکی دارد اما در اجرا و پرداخت آن بر صحنه، همواره دچار نقائصی‌ست که تداعی یک اثر تمام عیار و ارائه‌ای راضی‌کننده، به ندرت اتفاق می‌افتد..چرا که متن و فضای شکل‌گرفته بر صحنه بر لبه‌ای حرکت می‌کند که می‌تواند هر لحظه سبب سقوط آن و افتادن در ورطه‌ی ابتذال و یا گسست بیننده شود.مخاطب هوشیارانه به زیر و بم جغرافیایی و فرهنگی مکانیتِ پیش‌رو، واقف‌ست و نفوذ به ذهن او و ایجاد ارتباط و درگیری‌اش با داستان، هرچقدر می‌تواند قابل دسترس باشد، مشکل نیز هست. به همین دلیل پاگذاشتن بر این عرصه، به نظر نگارنده از واجبات توجه هنرمندان امروز تئاترست، اما قابل درک‌ست که شجاعت و جسارت زیادی می‌طلبد و ریسک بالایی برای پذیرش مقبول از سوی مخاطبان دار‌د. پنهان‌خانه پنج در، متنی از حسین کیانی‌ست که تمرکز شایانی بر نگارش متن‌های تاریخی_ایرانی دارد، با موضوعیت زن‌محور و قهرمانانی زن، که با خاتمه‌ی تراژیک خود به مرز آرمان‌گرایی و شعارزدگی نزدیک می‌شود.  هرچند متن به جهت اهمیت و اعتنا به وضعیت زنان این سرزمین‌ که قرن‌ها در سیطره‌ی مردسالاری و تبعیضات جنسیتی، محروم و عقب نگه‌داشته شده‌اند، قابل احترام‌ است. متن واجد نکاتی قابل‌توجه در برهه‌ای از تاریخ ایران است که زنان دارای حق‌تحصیل به طور آشکار نبودند و پنهانی و با خطرات بسیار از سوی همسران و مردان، به آموختن و کسب علم و ادبیات می‌پرداختند و همزمانی با حمله مغولان و رقم‌خوردن وضعیت نابسامان اجتماعی، درگیر مسائل مضاعفی می‌شوند. هرچند با مروری بر دوره‌ی سلجوقیان و پیش از حمله مغول به ایران، نشانه‌هایی از برپایی مدارس علم و آموزش برای زنان و دختران، بوده‌ است و حتی دراین دوران، طبق شواهد تاریخی، زنان به جایگاهی نسبتا برابر با مردان در فعالیت‌های اجتماعی و اختیارات فردی نائل آمده‌ و پس از حمله مغولها نیز، زنان همچنان از برابری‌های زیادی برخوردار بودند، با این‌حال می‌توان اتفاقات مورد نظر در نمایش را مربوط به بخشی از ایران دانست که چنین تحولاتی نیافته، و این شدت فشار وجود داشته است، که بازهم منطق روایی داستان کمی دچار لکنت‌ست . وقتی عطری خانم به عنوان عالمه زنی که همسر میرزاآفایی بوده که حتی  مردان حکومتی و گزمه‌ها، پس از فوتش از او حساب برده و برایش ارزش زیادی قائلند، این میزان از ترس و وحشت و انتقالش به وضعیتی که شبیه مرزی میان مرگ و زندگی‌ست، کمی غیرقابل باورست به ویژه در همین حین و پس از واقف‌شدن داروغه و نگهبانان از وجود مکتب‌خانه، عطری‌خانم با آنها معامله‌ای می‌کند که ساده و حتی بی‌دردسر پذیرفته می‌شود. در ادامه و با حضور مغولان در پنهان‌خانه و گروه زنان، و رخدادهای بعدی نیز، منطق قابل پذیرش مناسبی ندارد و ضد و نقیض‌هایی پیش می‌آورد که ذهن تماشاگر را منحرف می‌کند، با این حال، با پایان‌بندی تراژیک، و وجود ضربه‌ای تاثیرگذار با عدم تسلیم و سازش و سپس کشته‌شدن زنان قهرمان، نمایش در نهایت قابل‌قبول به پایان می‌رسد، با وجود آنکه از روایت نمایش ایرانی_آئینی فاصله می‌گیرد. جدای از آنکه در ارتباط کلی، محرومیت‌ها و مصائبِ زنان در طول تاریخ و حتی تا به امروز، ترسیم‌شده و بازتاب رنج و مشقت آنان، برای رسیدن به آگاهی و دانایی در حدود ۷ قرن پیش، شاهدی برای ادامه این مبارزه تا رسیدن به حقوق حقیقی زنان در جامعه است، اما در فحوای عمیق‌تر، تاکید بر مبارزات اجتماعی و مدنی و مقاومت در برابر بیگانگان و مهاجمان به این مرزو بوم و فرهنگ‌مان‌ است که حتی تا امروز کارکرد معنایی و عملی دارد. نمایش پنهان‌خانه پنج در، روح مبارزه‌طلبی، و ایستادگی در برابر فرهنگ و هنر سفارشی با مقاصدِ قدرت را به صحنه آورده تا هر تماشاگری امروز نیز، نیاتِ خبیثانه چنین جریان‌ها و چنین تولیداتی را پشت هر کدام از آنها ببیند و آگاه شود که قدرتمداران، چگونه فرهنگ خود را بر مردم حقنه می‌کنند. درتوضیح کارگردان محترم، اشاره شده است که اجرا، تلفیقی از تئاتر ایرانی و شرق به ویژه کابوکی‌ست که این ویژگی به طور محسوس، بجز چندحرکت بازیگران، قابل ردیابی نیست. بازیهای اجرا، در گروه زنان قابل‌قبول‌ترست هرچند این میزان اغراق و بزرگنمایی و گریم‌های رعب‌انگیز، چندان قابل درک نبوده، و حتی به نظر می‌رسد، در ناهمگونی با دیگر بازیگران‌ست. طراحی صحنه و دکور، موفق‌ست و طراحی لباس، کارشده و پرزحمت، با نوعی طراحی بی‌مرز مکانی‌ست که با لباس زنان آن دوران فاصله دارد. مردان با وجود بازی‌های ضعیف، در نقش‌های متعدد ، جابجا می‌شوند و گاهی سرعت این جابجایی بدون تغییری در لباس و ظاهر، امکان تفکیک پرسوناژی را سلب می‌کند و حتی قابل تشخیص نیستند. مهمترین عنصر جذاب و موفق اجرا، موسیقی زنده با هماهنگی و انتخاب‌های درست و دقیق، مکمل خوبی در همراهی با بازیگران و پرده‌های نمایش است. با تمام آنچه اشاره شد، و با وجود اولین تجربه گروه بازیگری و آرش فلاحت پیشه، و چند مواردی که نیازمند پختگی و جاافتادن بیشتر در نقش و کارگردانی دارد، پنهان‌خانه پنج در، با موضوعیت و تلاش برای ارائه یک اجرای ایرانی و دغدغه‌مند، قابل توجه و با اهمیت‌ست.
برچسب ها

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن