نقد تئاترنمایش

“از گور برخاسته!” نوشته ای بر نمایش جوادیه به کارگردانی رضا بهرامی / منتقد هنرنت: آریو راقب کیانی

روشن نگه داشتن چراغ تئاتر در این روزهای کرونایی که تماشاگر حتی با رعایت پروتکل ها در سالن و فاصله اجتماعی در نظر گرفته شده در چیدمان بلیط فروشی صندلی ها رغبتی برای نشستن بر صندلی ها را ندارد کاری است کارستان. هستند گروه هایی که با یک حساب سر انگشتی و تخمین هزینه های به اجرا در آوردن یک نمایش از یک سو و برآورد ریزش مخاطب از سوی دیگر، چاره را در دوری خود خواسته و چه بسا ناخواسته دیده اند. اما معدود گروه هایی نیز وجود دارند که حتی با وجود کم شدن چشمگیر مخاطب تئاتر، در یک قمار عاشقانه خود را مجاب به عرضه اثرشان روی صحنه میکنند.

نمایش جوادیه (بیست متری) به نویسندگی “کهبد تاراج” و کارگردانی “رضا بهرامی” در باز تولید خود ریسک دو چندانی را به جان خریده است. احتمال حضور اندک تماشاگر در سالن قشقایی در روزهایی که کرونا همچنان یکه تازی میکند و همچنین احتمال اغناء و به سر حد نصاب رسیدن طیف تماشاگر مخاطب نمایش “جوادیه” از اجراهای پیشین (سالن های باران و محراب)، این فرضیه را تا حدودی اثبات و مطرح میکند که بازتولید نمایش سخت تر از تولید آن است. به خصوص وقتی ترکیب بازیگران نسبت به اجرای قبلی تغییر کرده است و تمرین با بازیگران جدید و خوانش های تغییر یافته کارگردان از متن، از نو ساختن و باز سازی و تجربه ای متفاوت را میطلبد. حتما اینگونه بوده است که عوامل نمایش اجراهای موفق قبلی خود را تمام ناشدنی قلمداد کرده اند.

نمایش جوادیه روایتگر چهار شخصیت است که خط ربط مشترک آنها، سکنی در دو مکان یکسان قبل از مرگ (جوادیه) و بعد از مرگ می باشد. گسترۀ مکان‌مندی وجودی این چهار شخصیت که می خواهد جوادیه باشد یا جهان پس از مرگ، آنها را عاری از هرگونه زمانمندی مدون کرده است و به گونه ای سیال در حال بازسازی وجوهی از خود در دیگری هستند. اما چرا برای این چهار شخصیت یا بهتر بگوییم چهار تیپ، واقع بودگی در مکان مهمتر از زمان جلوه می کند؟ هستی آنها چقدر به تجربه مکان (جوادیه) بر میگردد که لحظاتی از نیستی خود را در بی زمانی در آن می بینند؟ آنچه که در این نمایش جلب توجه می نماید، لحظه هایی است که آدم های نمایش با استفاده از مکان ثابت (جوادیه)، آنها را به شکلی بندبازانه در بین یک پیشاپیش و فراپیش معلق نگه میدارد و تاب می دهد. 

نمایش جوادیه روایتگر مونولوگ وار قصه چهار شخصیت است که خصوصیات آنها چه به صورت شخصی و چه به صورت اجتماعی که در آن زیست کرده اند، از ایشان تیپ هایی ساخته است که در عین داشتن صفات وام گرفته مشترک از جغرافیای یکسان و از تعاملات تدریجی شان با یکدیگر، نوعی انحصار شخصیتی فردی تعریف شده نیز در بر داشته است. شهرام که ویژگی یک راننده تاکسی تیپیکال را دارد، مرجان که نگرش شاعرانه اش از او یک شبه روشنفکر میسازد، سیامک که با سرسپردگی های سینمایی اش، جنون پرده نقره ای را گرفته است و سیف الله که در رفت و آمد ذهنی اش بین خوانندگی و مداحی گیر افتاده است، همه به نوعی در یک وحدت و یگانگی به سر میبرند و آن چیزی نیست جز شرایط اجتماعی حاکم بر طبقه ساکن نشین در جوادیه! تیپ های ارائه شده در این نمایش، با توجه به پردازش قصه های هر یک و تحولاتی که منجر به سوق آنها به مرگ میشود، هیچگاه نمیتواند نمونه فردی خود را استقلال یافته ببیند، زیرا که خط واصل زنده بودن تا مرده شدن تک تک آنها، از یک نظام اختیاری جاری در زمان حیاتشان نشات نمیگیرد و این اجبار به زندگی غیر انتخابی، وجه مشترک شخصیت های قراردادی آنها را بیشتر شبیه به هم میکند. در نهایت، این تیپ ها همگی برای هم غریبه های آشنا میگردند؛ آشنا در بی اعتراضی، آشنا در دلخوشی های گول زنک، آشنا در شور و شوق های کودکانه و البته غریبه در یک کلونی منجمد!

اما در این نمایش آنجا که بخشی از میزانسن مونولوگ های کارکترها با تماشاگران و به عامل های کنش زا و گرفتن واکنش زا از مخاطب بر میگردد، کامل نمیشود. گوئی ارتباط دیالکتیکی و بازی لحظه ای پینگ پنگی بازیگر با تماشاگر در لحظات دراماتیک به صورت ناقص و الکن باقی میماند و تماشاگر نمیداند به راستی در کجای این نمایش واقع شده است؛ در خیابان جوادیه با گذشته ای دور یا در جهان مردگان یا روزگار حال رجعت یافته و شاید هم در زمین و زمانی لامکان و لازمان! استفاده تاکیدی از سایه ها به عنوان بخش طرد شده این شخصیت ها پتانسیل این موضوع را داشت که “خواب بیداری” کارکترها را به “بیدار خوابی” تماشاگر مبدل کند که سهیم کردن مرددانه فشار سالیان زندگی کارکترها با تماشاگر، درد زیاد کشیده شده سایه ها را به صورت بی دردی نمایان میکند. این ارتباط گیری با دست پس زدن با پا پیش کشیدن بازیگر با تماشگر، چیزی جز بلاتکلیفی نقش مخاطب به ارمغان نخواهد داشت.

میزانسن به یادگار مانده بر کف سن از بخش وجودی هر کارکتر (مربع شماتیک انتهایی) که تعبیر زبان مطلق هر یک از آنها می تواند باشد، محله جوادیه ای کوچک را رقم میزند که بخشی از وجود خود را در کلاه کپ خونین، ضعلی را در چادر زنانه رها شده در رقص باد، جزئی را در لنگ شرمگین بی مصرف شده و  قسمتی را در کت خاک مرده گرفته مجلس گرم کن میبیند! همه این بقایای بر جای مانده از صاحبانشان تداعی گر شخصیت های سایه ای هستند که نیستی شان دستخوش زباله های وجودی شان شده است و تنها راه فرارشان از شمایل اسیر شده شان در این پارچه های رنگین، مرگ می باشد! می توان به این نتیجه رسید که ردپای هر یک از تیپ های نمایش در زبان و گفتار و ژست های همزیستانه ی آنها خلاصه نمیشود، بلکه به جزء جداشدنی هر یک که فرهنگ به شراکت گذشته شده است بر میگردد؛ خواری و زبونی!  

آریو راقب کیانی

منتقد هنرنت

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا